Hướng Dẫn Vận Hành Van Cổng

  Van cổng là dòng van công nghiệp được sử dụng phổ biến trong các hệ thống cấp nước, PCCC, xử lý nước, đường ống công nghiệp và nhiều hệ thống lưu chất khác. Mặc dù có cấu tạo và nguyên lý hoạt động tương đối đơn giản, van vẫn cần được vận hành đúng kỹ thuật để đảm bảo khả năng đóng mở, hạn chế rò rỉ và kéo dài tuổi thọ thiết bị. Dưới đây là hướng dẫn chi tiết về quy trình mở – đóng và những lưu ý quan trọng khi vận hành van cổng, mời các bạn cùng theo dõi!

Van cổng là gì? Vì sao cần vận hành đúng cách?

Van cổng là gì?

  Van cổng (hay còn gọi là van cửa, van chặn) là loại van công nghiệp dùng để đóng hoặc mở dòng lưu chất trong đường ống. Van hoạt động bằng cách nâng hoặc hạ đĩa van theo phương vuông góc với hướng dòng chảy.

  Van cổng được chế tạo từ nhiều vật liệu như gang, đồng, inox, thép, với các kiểu ty chìm, ty nổi và kết nối ren, mặt bích hoặc hàn. Kích thước van đa dạng, phổ biến từ DN15 – DN1200, được sử dụng rộng rãi trong nhiều hệ thống cấp thoát nước, xử lý nước thải, PCCC và nhiều ngành công nghiệp khác.

  Đặc trưng của van cổng là đóng kín tốt và cho dòng chảy đi qua gần như toàn phần khi mở hoàn toàn, giúp tổn thất áp suất thấp. Khi đóng, đĩa van hạ xuống để ngăn dòng lưu chất và tạo độ kín tốt. Vì vậy, van cổng chủ yếu dùng để đóng hoặc mở hoàn toàn, không phù hợp để điều tiết lưu lượng trong thời gian dài.

Vì sao cần vận hành van cổng đúng cách?

  Vận hành van cổng đúng kỹ thuật giúp van hoạt động ổn định, hạn chế rò rỉ và hư hỏng, đồng thời bảo vệ đường ống và thiết bị trong hệ thống.

• Tránh hư hỏng cơ học: Thao tác đúng lực giúp tránh cong, gãy ty van, hư hỏng ren, gioăng và các bộ phận bên trong.
• Giảm rò rỉ: Đảm bảo van đóng mở đúng vị trí, hạn chế hư hỏng bộ phận làm kín.
• Bảo vệ hệ thống: Đóng mở từ từ giúp hạn chế búa nước và áp lực đột ngột, giảm nguy cơ ảnh hưởng đến đường ống và thiết bị.
• Tăng tuổi thọ, giảm chi phí: Vận hành và bảo dưỡng đúng cách giúp hạn chế kẹt van, ăn mòn và giảm nhu cầu sửa chữa, thay thế.

  Đặc biệt, với các hệ thống áp suất cao, van kích thước lớn hoặc sử dụng lưu chất nguy hiểm, cần tuân thủ đúng quy trình an toàn và hướng dẫn của nhà sản xuất.

Nguyên lý vận hành cơ bản của van cổng

  Van cổng hoạt động dựa trên cơ chế chuyển đổi chuyển động quay thành chuyển động tịnh tiến nâng hoặc hạ đĩa van để mở hoặc chặn dòng chảy lưu chất.

• Quy trình mở: Khi người vận hành xoay tay quay ngược chiều kim đồng hồ, trục van chuyển động xoay, kéo đĩa van dịch chuyển ngược lên trên. Khi mở hoàn toàn đĩa van nằm ngoài đường dòng chảy, giúp lưu chất đi qua với tổn thất áp suất thấp.
• Quy tình đóng: Khi người vận hành xoay tay quay theo chiều kim đồng hồ, trục van đẩy đĩa van dịch chuyển hướng xuống dưới theo phương vuông góc với đường ống. Đĩa van hạ xuống cho đến khi tiếp xúc với bề mặt làm kín, chặn dòng lưu chất đi qua.

  Lưu ý khi sử dụng: Van cổng chủ yếu được thiết kế để đóng hoặc mở hoàn toàn dòng chảy, không thích hợp dùng để điều tiết lưu lượng vì có thể gây rung động, tiếng ồn, xói mòn và làm giảm tuổi thọ của đĩa van.

Quy trình vận hành van cổng đúng kỹ thuật

Công tác chuẩn bị trước khi vận hành van cổng

Trước khi mở hoặc đóng van, cần kiểm tra tình trạng thiết bị và điều kiện làm việc của hệ thống. Đây là bước quan trọng giúp hạn chế sự cố trong quá trình vận hành.

Kiểm tra van và thông số kỹ thuật

• Kiểm tra thân van, nắp van, mặt bích, tay quay và cổ van. Đảm bảo không có nứt vỡ, biến dạng, gỉ sét hoặc rò rỉ.
• Với van điều khiển bằng điện hoặc khí nén, kiểm tra bộ truyền động, dây điện và đường cấp khí.
• Kiểm tra tem van, đặc biệt là DN, PN/Class, nhiệt độ làm việc và vật liệu chế tạo.
• Đảm bảo thông số của van phù hợp với áp suất, nhiệt độ và loại lưu chất trong đường ống.

Chuẩn bị bảo hộ

• Người vận hành cần trang bị đầy đủ mũ, kính, găng tay và giày bảo hộ.
• Chuẩn bị dụng cụ chuyên dụng như cờ lê, tay vặn phòng khi van bị kẹt.

Kiểm tra trạng thái hệ thống

• Xác định van đang mở hay đóng trước khi thao tác. Đối với van ty nổi, quan sát vị trí và độ cao của ty van, còn đối với van ty chìm kiểm tra kim hay bộ chỉ báo vị trí.
• Đồng thời kiểm tra áp suất và nhiệt độ trong đường ống. Chỉ tiến hành vận hành khi các điều kiện làm việc nằm trong giới hạn cho phép của van và hệ thống.

Quy trình mở van cổng

Bước 1: Chuẩn bị mở van

Trước khi đóng/mở van, cần kiểm tra tình trạng thiết bị và đảm bảo an toàn:

• Trang bị đầy đủ bảo hộ lao động như găng tay, kính và giày bảo hộ.
• Kiểm tra bên ngoài van, đặc biệt tại cổ van, bu-lông thân van và các mối nối, đảm bảo không có dấu hiệu rò rỉ.
• Xác định vị trí đứng an toàn. Đứng lệch sang một bên tay quay, hai chân rộng bằng vai để giữ tư thế vững chắc.
• Không đứng trực diện với ty van, tránh nguy cơ chấn thương nếu xảy ra sự cố về áp suất hoặc bộ phận van bị hỏng.

Bước 2: Bắt đầu mở van

• Thông thường, van cổng được mở bằng các xoay tay quay ngược chiều kim đồng hồ.
• Thực hiện mở từ từ, xoay tay quay ngược chiều kim đồng hồ khoảng 1-2 vòng tương đương khoảng 5- 10% hành trình để giảm lực mà sát và chênh lệch áp suất.
• Sau đó tạm dừng 3 – 10 giây (tùy thuộc vào kích thước đường ống và áp suất) để nghe tiếng dòng chảy qua van và chờ áp suất 2 bên van dần cân bằng.

Bước 3: Mở van hoàn toàn

• Tiếp tục xoay tay quay cho đến khi cảm thấy đĩa van chạm đến điểm dừng tối đa, đĩa van nâng lên hoàn toàn, không còn cản trở dòng chảy.
• Khi tay quay đạt điểm dừng, không cố xoay thêm hoặc dùng lực quá mạnh, tránh làm hư ren ty van và cơ cấu truyền động.
• Sau khi mở van hoàn toàn, nên quay ngược tay quay 1/2–1 vòng để tạo độ rơ, tránh ty van giãn nở nhiệt gây kẹt van và khó đóng lại.

Bước 4: Kiểm tra sau khi mở

• Kiểm tra lại tình trạng vận hành, đảm bảo van đã ở trạng thái mở hoàn toàn. Với van cổng ty nổi, ty van sẽ nhô lên khi mở, giúp dễ dàng nhận biết trạng thái van. Còn với van cổng ty chìm, ty van không nhô lên nên cần kiểm tra theo vị trí tay quay hoặc chỉ báo trạng thái (nếu có).
• Quan sát các vị trí kết nối, gioăng làm kín và thân van để phát hiện rò rỉ bất thường.
• Nếu van hoạt động nặng, phát ra tiếng động bất thường hoặc không thể mở hết, cần dừng thao tác và kiểm tra nguyên nhân, không cố dùng lực để mở.

Quy trình đóng van cổng

Bước 1: Chuẩn bị đóng van

• Kiểm tra nhanh tình trạng tay quay, ty van và thân van, đảm bảo van không bị kẹt hoặc hư hỏng.
• Đứng ở vị trí chắc chắn, thuận tiện cho việc thao tác.
• Xác định đúng chiều đóng van theo ký hiệu trên van hoặc hướng dẫn của nhà sản xuất.

Bước 2: Đóng van từ từ

• Xoay tay quay theo chiều kim đồng hồ để hạ đĩa van xuống.
• Thao tác từ từ, đều tay, đặc biệt khi đĩa van van còn cách đáy khoảng 10% hành trình, giảm tốc độ quay và dừng lại trong khoảng 2-3 giây để dòng chảy xối sạch cặn bẩn bám trên đế van.
• Không đóng van quá nhanh để hạn chế sốc áp, búa nước và tránh gây tác động mạnh lên đĩa van, ghế van.

Bước 3: Đóng kín van

• Tiếp tục xoay tay quay cho đến khi đĩa van tiếp xúc với đế van bằng lực tự nhiên và dòng chảy được ngắt hoàn toàn.
• Chỉ siết đến mức vừa đủ lực để đảm bảo độ kín, không cố ép tay quay khi van đã đóng hết.
• Không dùng đòn bẩy, ống tuýp hoặc dụng cụ nối dài để tăng lực, vì có thể làm cong, gãy ty van hoặc gây hư hỏng đĩa và ghế van.

Bước 4: Kiểm tra sau khi đóng

• Kiểm tra lại tay quay và xác nhận van đã ở trạng thái đóng hoàn toàn.
• Quan sát các vị trí kết nối, gioăng và thân van để phát hiện rò rỉ bất thường.
• Nếu van không thể đóng kín, thao tác nặng bất thường hoặc có tiếng động lạ, cần dừng vận hành và kiểm tra nguyên nhân, không cố dùng lực để ép van.

Các lỗi thường gặp khi vận hành van cổng

Van bị kẹt, khó đóng/mở

• Biểu hiện: Tay quay bị cứng, quay rất nặng hoặc không thể xoay.
• Nguyên nhân: Có thể do ty van khô dầu mỡ, rỉ sét, cong vênh hoặc cặn bẩn mắc kẹt tại rãnh dẫn hướng đĩa van.
• Cách xử lý: Kiểm tra và vệ sinh van, bổ sung dầu mỡ bôi trơn phù hợp, văn đi vặn lại nhiều lần. Tuyệt đối không dùng búa hoặc dụng cụ tăng lực để đạp mạnh lên thân hay tay van.

Rò rỉ tại cổ ty van

• Biểu hiện: Lưu chất rò rỉ quanh vị trí cổ ty van
• Nguyên nhân: Gioăng bị lỏng, chai cứng, lão hóa hoặc bu lông ép gioăng bị lỏng
• Cách xử lý: Siết nhẹ lại bu lông để tăng độ kín. Không nên siết quá chặt vì có thể làm ty van bị kẹt hoặc tăng lực vận hành. Nếu vẫn còn rò rỉ, cần cô lập hệ thống và thay gioăng làm kín mới.

Rò rỉ qua đĩa van

• Biểu hiện: Van đóng nhưng lưu chất vẫn chảy qua.
• Nguyên nhân: Cặn bẩn hoặc dị vật kẹt ở đáy van làm đĩa không hạ hết hoặc bề mặt đĩa van/ghế van bị xước do xói mòn.
• Cách xử lý: Có thể mở hé van 5–10% trong thời gian ngắn để dòng chảy cuốn di vật ra ngoài. Nếu van vẫn không kín, cần cô lập và xả áp hệ thống trước khi kiểm tra, mài lại hoặc thay mới bộ phận làm kín.

Rò rỉ tại mặt bích kết nối:

• Biểu hiện: Rò rỉ xuất hiện tại vị trí nối giữa van và đường ống
• Nguyên nhân: Thường do bu-lông siết không đều, mặt bích lệch hoặc gioăng đệm bị hỏng, chai cứng.
• Cách xử lý: Cần kiểm tra và siết lại bu-lông theo thứ tự đối xứng, phân bố lực đều. Nếu rò rỉ không được khắc phục, cần xả áp, tháo kết nối và thay gioăng mới phù hợp.

Ty van quay nhưng đĩa van không dịch chuyển

• Biểu hiện: Người vận hành xoay tay quay nhẹ hay xoay tự do nhưng đĩa van không nâng lên hoặc hạ xuống, van không thay đổi trạng thái đóng/mở.
• Nguyên nhân: Do mòn hoặc hỏng ren giữa ty van và đĩa van. Hoặc chốt hoặc khớp nối giữa ty van và đĩa van bị gãy, đứt khiến ty van bị trượt khỏi đĩa van.
• Cách xử lý: Ngừng vận hành, tháo van ra khỏi hệ thống để kiểm tra chi tiết bên trong. Thay thế ty van, đĩa van mới (nếu hỏng ren) hoặc thay chốt kết nối mới (nếu bị gãy). Tra mỡ bôi trơn và lắp đặt lại.

Van phát ra tiếng ồn hoặc rung lắc bất thường

• Biểu hiện: Van hoặc đường ống rung mạnh, phát ra tiếng kêu bất thường, đặc biệt khi van mở hé (điều tiết lưu lượng).
• Nguyên nhân:  Van mở một phần làm dòng chảy bị xáo trộn, gây rung và va đập lên đĩa van. Ngoài ra có thể do giá đỡ hoặc hệ thống đường ống bị lỏng, không giữ chắc thân van.
• Cách xử lý: Mở hoàn toàn hoặc đóng hoàn toàn van, tránh sử dụng van cổng để điều tiết lưu lượng. Kiểm tra và siết chặt các giá đỡ, bu lông và mối nối đường ống.

Những lưu ý khi vận hành van cổng

  Không dùng để điều tiết lưu lượng: Van cổng chỉ nên dùng để mở hoàn toàn hoặc đóng hoàn toàn. Không nên dùng để điều tiết lưu lượng lâu dài vì có thể gây mài mòn đĩa van, rung lắc và giảm tuổi thọ thiết bị.

• Xác định đúng chiều đóng/mở: Kiểm tra ký hiệu OPEN/CLOSE trên tay quay. Thông thường xoay theo chiều kim đồng hồ để đóng và ngược chiều kim đồng hồ để mở. Cần kiểm tra kỹ loại ty nổi hay ty chìm để biết trạng thái
• Thao tác chậm rãi: Đóng mở từ từ giúp cân bằng áp suất, tránh hiện tượng búa nước gây vỡ đường ống.
• Không dùng lực quá mạnh: Khi đóng hoặc mở hết cỡ, nếu thấy cứng tay thì dừng lại, tuyệt đối không dùng đòn bẩy hoặc lực quá lớn để vặn cố vì sẽ làm gãy ty van hoặc hỏng ren
• Xử lý khi bị kẹt: Nếu vặn thấy nặng bất thường, dừng lại kiểm tra nguyên nhân (cặn bẩn, chênh áp lớn), không cố cưỡng ép.
• Quy tắc lùi nửa vòng: Sau khi quay mở hết cỡ, quay ngược lại 1/4 - ½ vòng để tránh bị kẹt ren do giãn nở nhiệt.
• An toàn khi tháo bảo dưỡng: Trước khi bảo dưỡng phải cô lập đường ống, khóa nguồn, xả áp và xả lưu chất nếu cần, đồng thời xác nhận hệ thống đã an toàn.

  Tóm lại, vận hành van cổng đúng kỹ thuật giúp hệ thống đường ống hoạt động ổn định, an toàn và tiết kiệm chi phí. Người vận hành cần kiểm tra van trước khi sử dụng, xoay tay quay đúng chiều, từ từ và không dùng van cổng để điều tiết lưu lượng. Kết hợp vận hành đúng quy trình với bảo dưỡng định kỳ sẽ giúp hạn chế sự cố và kéo dài tuổi thọ van. Nếu cần hỗ trợ về vận hành van cổng, vui lòng liên hệ Van Công Nghiệp Âu Việt qua HOTLINE: 0962 455 506 hoặc Email: kdauviet3@gmail.com để được tư vấn nhanh chóng.

Xem thêm: Hướng dẫn lắp đặt van cổng